نقش پنجره در طراحی نمای ساختمان های قدیمی تهران

نقش پنجره در نمای ساختمانپنجره به عنوان یک عنصر معماری، مهم‌ترین نقش را در طراحی و ترکیب نمای بسیاری از انواع ساختمان‌ها، به خصوص نماهای طراحی شده ایفا می‌کند. امکانات و محدودیت‌های سازۀ دیوار باربر، نحوۀ توزیع فضایی اتاق‌ها در یک بنا، و مسألۀ چگونگی استفاده از هر فضا، از عوامل و پدیده‌های مؤثر در نحوۀ شکل‌دهی به پنجره‌ها به شمار می‌آیند. در زمینۀ اهمیت نقش پنجره در طراحی فضاها کافی است به نحوۀ نام‌گذاری برخی از انواع اتاق‌ها ماند اتاق‌های سه دری، پنج دری، هفت دری، اُرسی و غیره که برگرفته از تعداد یا نوع در یا پنجره‌های یک فضاست، توجه شود.

بسیاری از انواع طاق نماها را می‌توان نوعی پنجرۀ کور به شمار آورد که هدف اصلی طراحی و ساخت آن‌ها غالباً تزئین نمای یک دیوار است.که لزومی به استفاده از حفاظ پنجره نیز به منظور ایجاد امنیت خانه هم وجود نداشته است. نمای «طاق کسری» را می‌توان نمونۀ خوبی در این زمینه دانست. سراسر نمای مزبور به چند طبقه تقسیم شده، سپس نمای هر طبقه به تعدادی دهانه و هر دهانه به تعدادی طاق نما یا پنجرۀ کور تقسیم شده است.

این عکس نمونه‌ای از هماهنگ‌ سازی طرح پنجره با نمای ساختمان است،تهران، خیابان هدایت، یک واحد مسکونی.

نحوۀ تقسیم‌بندی نما

در معماری سنتی ایران، عموماً سطح یک نما متناسب با اندازۀ اتاق‌ها یا سایر فضاهای واقع در پشت آن تقسیم‌بندی می‌شد، به این ترتیب که ضخامت بیشتر جرزها یا محل تقاطع دیوارهای باربر نسبت به دیوارهای محصور و جدا کننده، به گونه‌ای در نما بازتاب می‌یافت و چنانچه تمام سطح نما با آجر پوشیده می‌شد، جرزها و سطوح یاد شده را به طور متوسط به اندازۀ ده سانتی‌متر ضخیم‌تر می‌ساختند. در بعضی موارد نیز سطح دیوار را با گچ یا کاهگل می‌پوشاندند و تنها در سطح جرزها و دیگر سطوح آسیب‌پذیر، مانند ازاره‌ها، از آجر استفاده می‌کردند. به هر صورت نتیجۀ این اقدام در نمای ساختمان نوعی تقسیم‌بندی سطح نما بر پایۀ نظام سازه‌ای بناست. این اصل در بیشتر بناها رعایت می‌شد، از این رو در این بررسی پنجره‌‌ها در نمای یک دهانه از بنا مورد مطالعه و سپس معرفی قرار گرفته‌اند.

مقدار سطح پنجره نسبت به سطح یک دهانه

نسبت بین مقدار سطح پنجره به سطح کامل یک دهانه در ساختمان‌های گوناگون بسیار متنوع است و از عواملی گوناگون تأثیر می‌پذیرد. برخی از این عوامل عبارتند از کارکرد اصلی هر فضای محصور و بسته، موقعیت قرارگیری یک فضای محصور و پنجرۀ آن در ساختمان نسبت به جهت‌های اصلی (شمال، جنوب، ...)، نوع اقلیم و سایر ویژگی‌های محیطی مانند درجۀ حرارت و برودت، و همچنین حوزۀ نفوذ بنا از لحاظ کارکردی (عمومی، نیمه عمومی، خصوصی) و نوع طبقه‌ای که دهانۀ آن مورد بررسی قرار می‌گیرد.

به هر حال مقدار سطح یک پنجره به سطح کل یک دهانه، در نمای انواع بناها بسیار متفاوت بوده و نسبت آن‌ها از صفر درصد تا صد درصد تغییر می‌کرده است. در نمای انباری یا سایر فضاهای مشابه آن، گاه هیچ پنجره‌ای وجود ندارد و تنها برای دسترسی به فضا، دری هست که فاقد سطح نورگیر است- البته در بعضی از این‌گونه فضاها نور و تهویۀ فضا از طریق یک یا چند روزن واقع در سقف تأمین می‌شود. در این‌گونه فضاها سطح پنجره نسبت به سطح یک دهانه صفر درصد است، در حالی که در بسیاری از انواع اتاق‌های ارسی تمام سطح یک دهانه به پنجره اختصاص یافته، یعنی صد درصد سطح یک دهانه را پنجره فرا گرفته است. بدین ترتیب می‌توان انواع گونه گونی از پنجره‌ها را یافت که به نسبت‌های مختلف، سطح نمای یک دهانه را به خود اختصاص داده‌اند.